Da se ne zaboravi

Serijal 5

Ovaj serijal je zasnovan na naučno verifikovanim saznanjima i bitnim rezultatima naučnih istraživanja brojnih i eminentnih istraživača genocida i drugih oblika zločina protiv čovjećnosti i međunarodnog prava u Evropi i svijetu.

Genocid u Brčkom

U srpsko-crnogorskoj agresiji na Republiku Bosnu i Hercegovinu, Brčko spada među općine gdje su izvršeni najteži oblici zločina, koje su počinile jedinice Jugoslovenske narodne armije i Vojske Jugoslavije i druge srpske oružane formacije iz SRJ (Srbija i Crna Gora) i Bosne i Hercegovine. Zajedno u udruženom zločinačkom poduhvatu počinjeni su planski i organizovano teški zločini sračunati na uništenje Bošnjaka, nacionalne, etničke i vjerske grupe, kao takve.

Općina Brčko nalazi se na krajnjem istoku Bosanske posavine, odnosno, u sjevero-istočnom dijelu Bosne i Hercegovine. Prostire se uz desnu obalu rijeke Save i zauzima površinu od 493,3 kvadratna kilometra. Po službenom Popisu stanovništva iz 1991. općina Brčko imala je 87.627 stanovnika. Od navedenog ukupnog broja stanovnika Muslimana (Bošnjaka) je bilo 38.617 (44,06%); Hrvata 22.252 (25,39%); Srba 18.128 (20,68%); Jugoslovena 5.731 (6,54%) i Ostalih 2.899 (3,33%). U gradskom području Brčkog bilo je 41.406. od čega Bošnjaka 22.994 (55,53%); 8.253 (19,93%) Srba, 2.894 (6,98%) Hrvata, 5.211 (12,58%) Jugoslovena i 2.054 (4,98%) Ostalih.

Organizovani zločini u Brčkom počeli su 30. aprila 1992., kada je JNA digla u zrak dva mosta na rijeci Savi, na kome se u to vrijeme nalazilo tri autobusa putnika koji su se vraćali kući iz zapadne Evrope za prvomajske praznike, kao i jedan broj izbjeglica, koji su čekali na prelaz preko mosta, što je imalo za posljedicu veliki broj žrtava. Nakon tog događaja otpočeo je teror hapšenja i zatvaranja, te nasumična i planska ubistva. Tako su u gradu i predgrađu formirani mnogi sabirni centri i logori u kojima je ubijeno nekoliko hiljada Bošnjaka, kao što su: Bolnica, Stara Džamija, Autoprevozničko preduzeće “Laser”, hotel 2Posavina”, Kasarna, zgrada SUP-a, Fiskulturni dom “Paratizan”(sabirni centri), te “Luka”, kafana “Westfalija”, Brezovo polje, Fast food restaurant, Majevica i hotel “Galeb”(logori).

U tim sabirnim centrima permanentno su vršeni najveći zločini: od psihičkog i fizičkog maltretitanja, premlaćivanja, sakaćenja, silovanja do najgnusnijih oblika ubijanja. Pored masovnih i pojedinačnih ubistava, mučenja i pljačkanja, ono što posebno treba istaći kao gnusan čin, to su bila brojna silovanja. Po nekim procjenama u Brčkom je silovano oko 500 djevojčica, djevojaka i žena. Zločin silovanja vršen je na više lokacija, među kojima su najzloglasnija; kafana Vestfalija, hotel Galeb, bar Doma kulture i sala kina Oslobođenje.

Masovna ubistva, kao najteži oblici zločina protiv čovječnosti i međunarodnog prava svakodnevno su vršena u brčanskim koncentracionim logorima, posebno u logoru Luka, gdje je na hiljade Bošnjaka bilo zatočeno. Uslovi i postupci kojima su podvrgavani zatočenici u tom logoru bili su užasni i podrazumijevali su redovna ubistva, premlaćivanja i silovanja. Prema raspoloživim podacima ubijeno je oko 3.000 ljudi, pri čemu je, prema Izvještaju Ekspertne komisije za istraživanje kršenja međunarodnog humanitarnog prava Ujedinjenih nacija, “više od 2.000 muškaraca“ ubijeno u logoru Luka i “bačeno u rijeku Savu“.

Jedan od dokaza genocidne politike i prakse prema Bošnjacima je i miniranje džamija u Brčkom u ljeto 1992. i prisilno protjerivanje preostalih Bošnjaka.

Za počinjeni genocid, zločine protiv čovječnosti i ratne zločine u Brčkom, pred Međunarodnim krivičnim sudom za bivšu Jugoslaviju (ICTY) u Hagu optuženi su Slobodan Milošević, Vojislav Šešelj, Radovan Karadžić, Biljana Plavšić, Momčilo Krajišnik, Goran Jelisić i Ranko Češić. Pred pomenutim Sudom, Goran Jelisić je osuđen na 40, Ranko Češić na 18 godina zatvora, Momčilo Krajišnik na 27 godina (Žalbeno vijeće smanjilo kaznu na 20 godina) i Biljana Plavšić na 11 godina zatvora. Svi su oslobođeni optužbe za genocid i osuđeni za zločin protiv čovječnosti, unatoč činjenici da su imali namjeru djelimičnog uništenja nacionalne grupe Bošnjaka i Hrvata, odnosno, da su (Jelisić i Češić) počinili mnogobrojna ubistva zatočenika sa genocidnom namjerom.

Pored gore pomenutih Osnovni sud u Brčko Distriktu izrekao je kaznu od 15 godina Kosti Kostiću zbog silovanja i ubistva Bošnjaka tokom 1992. godine na području Brčkog. Isti sud je 18. oktobra 2005. godine donio presudu za ratni zločin protiv civilnog stanovništva protiv Konstantina Simonovića i izrekao mu kaznu zatvora u trajanju od šet godina u koju je uračunato vrijeme provedeno u pritvoru od 29.12.2004. godine. Ovako mala kazna je donešena iz razloga što je Simonović priznao krivicu iz svih sedam tačaka optužnice. Pored navedenih, prvostepenom presudom Osnovnog suda Brčko Distrikta BiH osuđeni su Fikret Hasanović i Pepo Pavić na kaznu zatvora od po 6 (šest) godina, zbog počinjenog krivičnog djela Ratni zločin protiv civilnog stanovništva.

Mr. Husejin Omerović

Institut za istraživanje zločina protiv čovječnosti i međunarodnog prava Univerziteta u Sarajevu

Zločin genocida na području općine Brčko 1992 – 1995

Uvod

Brčko je jedna od mnogih općina u Bosni i Hercegovini u kojoj su srpsko-crnogorske agresorske snage i snage bosanskih Srba počinili najteže oblike zločina protiv nesrba, a posebno civila bošnjačke nacionalnosti. U ovom zločinu direktno su učestvovale jedinice Jugoslovenske narodne armije (JNA), koje su bile stacionirane i pripremale se u kasarni u Brčkom i na odabranim lokacijama oko Brčkog, gdje su na raspolaganju imale tenkove i artiljeriju . Pored jedinica JNA zločin u Brčkom počinile su i paravojne četničke jedinice sastavljene od bosanskih Srba i njihovih sunarodnika iz Srbije kao što su: Arkanovci","Šešeljevci","Beli orlovi" i jedinice kapetana Dragana. Uglavnom, radilo se o zločinu genocida koji je počinjen planski, organizovano od strane političkog i vojnog rukovodstva Srbije i bosanskih Srba i to s namjerom uništenja dijela etničke, nacionalne i vjerske grupe Hrvata i Bošnjaka.

Rad će strukturalno biti podijeljen u nekoliko tematskih cjelina koje će tretirati: geografski položaj i demografsku strukturu općine Brčko, okolnosti pred početak agresije, formiranje i naoružavanje srpskog naroda, genocid i druge oblike zločina protiv čovječnosti, i učešće JNA/VJ, Policije i Vojske Republike Srpske u izvršenju genocida.

Istraživanje na ovom projektu obuhvata, prije svega, primarne izvore, poput arhivske građe Instituta za istraživanje zločina protiv čovječnosti i međunarodnog prava Univerziteta u Sarajevu, raspoložive dokumentacije Istočno-bosanskog korpusa Vojske Republike Srpske, odluka, naredbi, redovnih i vanrenih borbenih izvještaja Vojske Republike Srpske, kao i mnogobrojnih izjava svjedoka. Osim toga, obuhvaćeni su i sekundarni izvori poput naslova pojedinih autora koji govore o genocidu i zločinima protiv čovječnosti u Brčkom, izvora međunarodnih organizacija i zvaničnika, pisanih i elektronskih medija i podataka Udruženja za nestale, ubijene i zatočene civile.. U završnom dijelu rada bit će govora o planerima, počiniocima, i oblicima zločina u Brčkom, te o optuženim, procesuiranim i neprocesuiranim počiniocima zločina.

Geografski položaj i demografska struktura

Geografski položaj

Općina Brčko nalazi se na krajnjem istoku Bosanske Posavine, odnosno, u sjeverno-istočnom dijelu Bosne i Hercegovine. Prostire se uz desnu obalu rijeke Save i zauzima površinu od 493,3 kvadratna kilometra. U najstarije vrijeme Brčko je vodenim putem niz rijeku Savu bilo glavna riječna veza s Beogradom na istoku i Bosanskim Brodom na zapadu. Zahvaljujući takvom geografskom položaju Brčko je bilo poslije Bosanske Gradiške i Bosanskog Broda, treće riječno pristanište. Tu su pristizali teretni i putnički brodovi pa se s punim pravom može reći da je to i lučki grad.

Na osnovu geografskog položaja, privrednih i drugih kapaciteta, Brčko predstavlja privredni i kulturni centar Bosanske Posavine. Geoekonomski posmatrano Brčko je značajno čvorište ključnih prometnica u pravcima istok-zapad-sjever-jug i rijedak multimodalni čvor (ceste, plovna rijeka i željeznica) u Bosni i Hercegovini. Povezano je sa Euro regijom Dunav-Drava-Sava. Približno je udaljeno od tri velika industrijska, ekonomska i politička centra: Beograda (200), Zagreba (270) i Sarajeva (210) sa kojima je povezano cestovno, željeznički i riječno. Geostrateški položaj Brčkog je vrlo povoljan, prije svega, zbog činjenice što je isto glavna kopnena ruta između centralne i jugoistočne Evrope, te da je povezan lukom na rijeci Savi, najvećom riječnom lukom u BiH, preko koje se obavljaju obimni uvozni i izvozni transporti iz Bosne i Hercegovine. Iz navedenog proizilazi da je geografski položaj Brčkog veoma povoljan jer predstavlja, između ostalog, i prirodnu sponu Posavine i Panonske nizije s planinsko-kotlinskom unutrašnjošću Bosne i Hercegovine.

b) Demografska struktura

Po posljednjem službenom popisu stanovništva iz 1991. godine, općina Brčko imala je 87.627 stanovnika, raspoređenih u 59 naselja. Od navedenog ukupnog broja stanovnika u općini Brčko, Bošnjaka je bilo 38.617 (44,06%, Hrvata 22.252 (25,39%, Srba 18.128 (20,68%, Jugoslovena (5.731 (6,54% i ostalih 2.899 (3,33%).

U gradskom području Brčkog, prema popisu iz 1991. godine, bilo je 41.406. Od toga su: Bošnjaci 22.994 (55,53%), Srbi 8.253 (19,93%), Hrvati 2.894 (6,98%, Jugosloveni 5.211 (12,58%) i oostali 2.054 (4,98%).

Okolnosti pred početak agresije

Srpska velikodržavna politika, predvođena glavnim ideologom Dobricom Ćosićem i “operativcem” Slobodanom Miloševićem, uz svesrdnu pomoć Srpske pravoslavne crkve, je krajem osamdesetih godina prošlog vijeka užurbano pripremala ambijent za realizaciju projekta svi Srbi u jednoj državi. „Dvije godine pred početak rata u bivšoj Jugoslaviji Srpska pravoslavna crkva pripomogla je partijskom šefu srpskih socijalista Slobodanu Miloševiću u rehabilitaciji nacionalističkog programa“.

Ova politika je konkretne korake u tom pravcu preduzela 1990/91. godine, kada je “riješila” pitanje Slovenije i neuspješno okončala operacije okupacije planiranih teritorija u Hrvatskoj, a Bosni i Hercegovini, kao primarna meta na putu ostvarenja nacionalističkih ciljeva, došla je na red početkom 1992. godine.

Značajno je istaći da su se „ugledni“ srpski orijetalisti, poput Darka Tanaskovića, Miroljuba Jevtića, Aleksandra Popovića i Nade Todorov, stavili na raspolaganje režimu u Srbiji, na čelu sa Slobodanom Miloševićem, koji je pažljivo isplanirao genocid i zločine nad nesrpskim narodom, a sve u cilju stvaranja Velike Srbije. Lažna propaganda o islamu i muslimanima u Bosni i Hercegovini koju su agresivno medijski plasirali javnosti srpski orijentalisti, bila je ključna intelektualna podloga za nastajuću srpsku nacionalističku ideologiju u segmentu primjenjivom na muslimane. Umjesto korištenja svoje priznate ekspertize da se suprostave procesu viktimizacije, srpski orijentalisti su počiniocima genocida stavili na raspolaganje svoj jedinstveni kredibilitet kako bi izdvojili, izolirali i osudili muslimansku zajednicu, i antimuslimansko djelovanje učinili intelektualno prihvatljivim. Obezbjeđujući intelektualne osnove kampanje protiv islama, oni su izkristalizirali i osnažili generalizirane stereotipe i obezbijedili racionalizaciju za sve mjere koje su srbijanske vlasti mogle poduzeti protiv muslimana u nastojanju da ostvare svoje političke ciljeve. Orijentalisti su tako pomogli da genocid postane stvarnost. Kao što sociolog Leo Kuper naglašava, za dešavanje genocida razvoj ideologije je posebno važan, u mjeri u kojoj su vodič i opravdanje potrebni: "Makar kad djeluju kolektivno, oni (počinitelji genocida) trebaju ideologiju da legitimiziraju svoje ponašanje, jer bez toga oni bi sebe i jedan drugoga morali vidjeti onim što stvarno jesu: obični lopovi i ubojice".

Zbog geografskog, a dominantno strateškog položaja Brčkog, isto je bilo planirana meta agresora, a ujedno i odskočna daska za daljnja osvajanja „srpskih“ teritorija. Naime, Brčko je bilo važna prepreka na liniji između Semberije i Krajine koju je, kao koridor, srpsko rukovodstvo planiralo uspostaviti, kako bi omogućilo nesmetanu putnu komunikaciju na relaciji Srbija - Republika Srpska – tzv. Srpska Krajina. Inače, koridor između Semberije i Krajine bio je jedan od šest „strateških ciljeva“ srpskog naroda u Bosni i Hercegovini za koji je rečeno da je to od najveće strateške važnosti za srpski narod, jer integriše srpske zemlje, ne samo Srpske BiH, nego i Srpske BiH sa Srbijom i Srpske Krajine sa Srpskom BiH i Srbijom. Naime, tu se radi o Drugom (od šest strateških ciljeva) strateškom cilju, koji je Srpska strana u BiH, Predsjedništvo, Vlada i Savjet za nacionalnu bezbjednost usvojila, a to je koridor između Semberije i Krajine.

Da je Brčko bilo u planovima okupacije rukovodstva Republike Srpske potvrđuju i riječi Radoslava Brđanina, predsjednika Kriznog štaba tzv. Autonomne regije Krajina, koji je na 40. sjednici Skupštine Republike Srpske, održane 10. i 11. maja 1994. godine u Brčkom, rekao da „jednostavno oko Brčkog nema pogodbe, bez Brčkog nema Republike Srpske niti Republike Srpske Krajine. Mi moramo reći svijetu da mi nismo ratnički raspoloženi, ali svijet mora znati sljedeće: da sve i jedan Srbin mora postati kamikaza u odbrani Brčkog“. Važno je istaći da je Radoslav Brđanin nepravosnažno osuđen na 32 godine zatvora za: zločine protiv čovječnosti (progoni, deportacije, nehumana djela-prisilno premještanje), teška kršenja Ženevskih konvencija iz 1949., kršenje zakona i običaja ratovanja na osnovu individualne krivične odgovornosti.

Po principu stvaranja autonomnih oblasti sa većinskim srpskim stanovništvom u Bosni i Hercegovini tokom 1990. godine, kako bi nesmetano vršili potrebne pripreme za okupaciju planiranog dijela Bosne i Hercegovine, krajem 1991. godine formirana je Srpska autonomna oblast Semberija i Majevica, u čiji sastav su ušli Brčko i Bijeljina.

Uspostavljanje velikosrpske komunikacije kroz bosansku teritoriju predviđalo je vojnu okupaciju i etničko čišćenje svih gradova od Brčkog preko Šamca, Modriče, Dervente, Bosanskog Broda... praktično cijele Posavine u kojoj su Hrvati i Bošnjaci činili apsolutnu većinu stanovništva.

Nekoliko mjeseci prije početka napada na Brčko, JNA je zauzela sve bitne kote oko Grada. Prema gradu i bošnjačkim i hrvatskim selima okrenula je više artiljerijskih diviziona, među kojima je bilo i teških haubica 155 mm, a u pripravnosti je čekalo 60 tenkova. Još u miru JNA je stacionirana na tri mjesta: u centru Brčkog, na Senjaku i u Krepšiću. Na sva tri mjesta, uz dobro obučeno ljudstvo, raspolagala je i sa ogromnim količinama oružja.

Srpsko-crnogorski agresor je na području Brčkog, koje se nalazilo u zoni odgovornosti 17. korpusa JNA, koncentrirao velike snage, iz sastava više korpusa (Tuzlanski, Novosadski i Banjalučki korpus JNA) i raznih srpskih oružanih formacija (arkanovci, šešeljevci, specijalci kapetana Dragana Vasiljkovića, martićevci, zatim “dobrovoljci” Ljubiše Savića, te druge dobrovoljačke čete, kao npr. 7. novosadska, iz raznih mjesta Srbije i Crne Gore). Sve ove jedinice bile su pod komandom JNA, koja ih je naoružala, opremila i obučila.

Članovi SDS-a u Skupštini općine Brčko postavili su ultimatum da se općina Brčko podijeli na srpsku općinu Brčko, hrvatsku općinu Brčko i muslimansku općinu Brčko. Predstavnici Srpske demokratske stranke (SDS) su ultimativno saopštili da se podjela općine Brčko mora izvršiti do maja 1992. godine i da poslije tog datuma neće biti pregovora.

Preuzimanje vlasti u općini Brčko počelo je 30. aprila 1992. godine dizanjem u zrak dvaju mostova preko rijeke Save. Tokom večeri 30. aprila i 1. maja jugoslovenska vojska je postavila tenkove i oklopne transportere u cijelom Brčkom. Početkom maja 1992. godine, u saradnji sa JNA i Srbijom (i obratno), Krizni štab SDS-a Brčko je preuzeo potpunu kontrolu nad zgradom opštine i izdao ultimatum nesrpskom stanovništvu da preda oružje.

Važno je napomenuti da je Međunarodna zajednica, putem svojih predstavnika, diktirala pregovore u vezi iznalaženja cjelovitog mirovnog plana za Bosnu i Hercegovinu prije aktiviranja agresije na BiH, a i u vrijeme napada agresorskih snaga na Sarajevo i Brčko. Tako je, početkom februara 1992. godine, predsjedavajući Konferencije o Jugoslaviji lord Carrington, po prvi put nagovjestio razgovore o budućnosti BiH, uz posredničku ulogu Evropske zajednice. Razgovori su aktivirani 13. i 14. februara 1992. godine u Sarajevu, zatim u Lisabonu 21. i 22. februara, kojim je predsjedavao H. Cutillero, specijalni izaslanik MZ, a potom, ponovo u Sarajevu 28. februara 1992. godine na kojima predsjedavajući pregovora H. Cutillero nije uspio da privoli vođe delegacija da stave svoje potpise na dokumente EZ o principima za buduće ustavno ustrojstvo BiH. I naredni sastanci u Briselu 7. i 8. marta iste godine, te 18. marta u sarajevskom Konaku, kao i ponovni susret u Konaku 10. aprila, pa potom u Lisabonu 29. aprila nisu rezultirali dogovorima niti čvrstim stavovima Međunarodne zajednice. Mlaki ili gotovo nikakav odgovor međunarodne zajednice, na otvorenu agresiju samo je još više ohrabrio agresore, a Cutillerova misija će ubrzto izgubiti svaki smisao.

Formiranje i naoružavanje srpskih snaga

Na sastanku u Beogradu 30. aprila 1992. godine, gdje je, pored Slobodana Miloševića, Borisava Jovića, dr Branka Kostića, Momira Bulatovića i generala Milana Panića (načelnik Generalštaba JNA), bilo i rukovodstvo petokolonaške SDS Bosne i Hercegovine i „Republike Srpske Bosne i Hercegovine“ (Radovan Karadžić, Momčilo Krajišnik i Nikola Koljević), donesena je odluka o formiranju vojske „za Srbe u BiH“.

Naoružavanje i obučavanje srpskog stanovništva na području Brčkog organizovali su oficiri JNA iz brčanskog garnizona: Pavle Milinković (potpukovnik, komandant Garnizona, Momčilo Petrović (kapetan, pomoćnik komandanta za bezbjednost), Predrag Manojlović, Stevan Nikolić, Miodrag Kostić, Dragomir Todorović, Slobodan Milenković, Milorad Jovanović, Radoje Bekčić, Marko Subotin, Dušan Subotić, Milovan Adamović, Momir Cvetković. Kao aktivna vojna lica, a odobravajući četničku ideologiju, u periodu od avgusta 1991. do marta 1992. veće količine oružja, municije i vojne opreme podijelili su pripadnicima SDS-a, posebno u Brčkom i okolnim selima. Pored toga, oni su planirali i organizirali izmještanje jedinica JNA u srpska sela Pelagićevo, Žabari, Obudovac, Ražljevo, Potočari i D. Brezik, ali i izvođenje agresorskih borbenih dejstava srpskih oružanih formacija i zločine nad civilima bošnjačke i hrvatske nacionalnosti, radi formiranja etnički čiste tzv. „srpske opštine Brčko“. Obuka Srba iz Brčkog, po nalogu Pavla Milinkovića, Momčila Petrovića i Milisava Milutinovića, vršena je u Bubanj potoku kod Beograda.

Branislav Filipović (zvani „Šumar“) imao je ovlašćenje od JNA da za srpsku Teritorijalnu odbranu Brčko iz Beograda obezbjeđuje tešku municiju. Republika Srbija je redovno doturala naoružanje i municiju srpskim fašistima, koji su učestvovali u genocidnoj agresiji na Bosnu i Hercegovinu. Ilustracije radi, 13. maja 1992. godine za potrebe garnizona u Brčkom iz Vojne pošte 5053-19 iz Beograda dostavljena su značajna materijalno-tehnička sredstva.

Gospodin David John Harland, službenik Ujedinjenih nacija za civilne i političke poslove u Sarajevu od 1993. do 1999., svjedočio je da je iz Srbije stizala osnovna podrška bosanskim Srbima, a posebno vojsci bosanskih Srba.

U prilog ovoj konstataciji mogu se posmatrati i riječi Radovana Karadžića koji je rekao da “bez Srbije, ništa se ne bi dogodilo, mi nismo imali sredstva i ne bi smo mogli da ratujemo”, podseća Radovan Karadžić “predsednik” samoproglašene Republike Srpske, 10. maja 1994. pred Skupštinom bosanskih Srba.

Brojne srpske formacije na području sjeverne Bosne kompletnim naoružanjem do minobacača je naoružao general Savo Janković, komandant 17. korpusa JNA.

Da je srpsko stanovništvo u Brčkom organizovano pripremano, odnosno naoružavano, potvrdio je Sead Zahirović, koordinator Udruženja za nestale, nasilno odvedene i ubijene Bošnjake u Brčkom, rekavši da je, prema Izvještaju ratnog predsjedništva u Brčkom, prije izbijanja rata izvršeno mobiliziranje lokalnih Srba u Brčkom i da je tom prilikom naoružano njih 3.400.

Isak Gaši, reprezentativac bivše Jugoslavije u kajaku, pričao je “ljudima od povjerenje” da se u garnizonu JNA – Brčko grupišu “ Crvene Beretke”, da obučavaju Srbe, da su Srbi u okolnim selima već naoružani. Gaši, iz čijeg se dvorišta pruža pogled na brčanski garnizon JNA, primjetio je da je od 1990. do 1992. godine mnogo naoružanja JNA i konvoja s ljudstvom prošlo kroz Brčko, a nešto je od toga i ostalo u garnizonu. Gaši, inače, svjedok pred Tribunalom, slično gomilanje snaga vidio je i u srpskim selima oko Brčkog, dok ga u muslimanskim selima nije bilo.

Genocid na području općine Brčko

U Brčkom su počinjeni zločni, gdje je ubijeno najviše Bošnjaka, od strane vojnih i paravojnih srpskih snaga iz Republike Srpske i Srbije i Crne Gore. Ubistva su izvršena u svim koncentracionim logorima ili sabiralištima, a najmasovnija u logoru Luka. Pored toga, ubijeno je, prema nezvaničnim podacima, između sto i sto pedeset osoba na mostu na rijeci Savi, kojeg su srpske snage minirale 30. aprila 1992. godine. Naime, radilo se o tri autobusa putnika koji su iz Zapadne Evrope na putu kući za prvomajske praznike, kao i jedan broj izbjeglica, čekali na prelaz preko mosta. Sva ova ubistva su djela genocida zato što su njihovi nalogodavci, a i egzekutori imali namjeru djelimičnog uništenja nacionalne, etničke i vjerske skupine nesrba, a naročito Bošnjaka, kao i nanošenje teških ozlijeda ili duševne boli istima. Time su prekšene odredbe Konvencije o sprjećavanju i kažnjavanju zločina genocida, kao i Rimskog statuta Međunarodnog kaznenog suda u Hagu, koje, eksplicite, definišu pojam genocida.

Zločin genocida izvršen je i u slučaju silovanja Bošnjakinja u Brčkom, odnosno Brezovom Polju, Naime, u maju 1992. godine 40 Bošnjakinja je uhvaćeno i silovano od strane srpskih snaga u Brezovom Polju, kod Brčkog, gdje je jedna od žrtava, 23-godišnja Mirsada, rekla reporteru da joj je Srbin koji ju je oteo, rekao: „Imamo naređenja da silujemo djevojke. Stid me je što sam Srbin. Sve što se događa je ratni zločin“. Druga žrtva, 23-godišnja Hafiza, navela je da je pokušavala da nagovori svog napadača da je ne siluje, ali on je odgovorio „Moram“. Dr. Melika Kraitmajer (Kreitmajer), vođa ginekološkog tima koja je pregledala 25 od 40 žrtava iz Brezova Polja, zaključila je da je cilj silovanja bio „da ponizi Bošnjakinje, da ih uvrijedi, uništi njjihovu ličnost i izazove šok. Ove žene su silovane ne zato što je u pitanju muški instikt. Silovane su zbog toga što je to bio cilj rata. Moj dojam je da je neko dobio naređenje da se siluju djevojke“.

Dehumanizacija, oduzimanje identiteta, svođenje žrtve na broj u redu za silovanje, biće provođeni kao strategija genocida: U logoru u Brčkom (Luka) bilo je 1800 zatvorenika. U mojoj prostoriji bilo je 600 žena. Ja sam imala broj 31. Kada bi prozvali vaš broj, morali biste ići. I u ovom slučaju postojala je namjera da se nanese duševna bol pripadnicima etnične skupine Bošnjaka.

Planirani zličin genocida izvršen je i na političkim predstavnicima Bošnjaka u Brčkom o čemu je svjedočio predratni gradonačelnik Brčkog Mustafa Ramić. Naime, Ramić je potvrdio pred Haškim tribunalom da je 3. maja 1992. godine ubijeno tridesetoro mladih ljudi, od kojih su namanje troje bili članovi Muslimanskog omladinskog saveza, koji je vrbovao podmladak za SDA; u tim ubistvima učestvovao je Goran Jelisić. Svjedok Ramić, govoreći o političkoj strukturi Brčkog, poimence je naveo istaknute Bošnjake iz Brčkog i članove SDA koji su ubijeni prvog dana u sukobu.

Pokrštavanje Bošnjaka i uništavanje svih džamija u Brčkom predstavlja, također, zločin genocida, jer je postojala evidentna namjera genocida od strane rukovodstva Srpske pravoslavne crkve, odnosno političkog rukovodstva Srbije i Republike Srpske.

Dokaz ovim navodima je činjenica da su pop Slavko Maksimović, uz asistenciju popa Mihajla iz brčanskog sela Bosanske Bijele vršili pokrštavanje Bošnjaka. Tako su Zinki Čudić promjenili ime u Aleksandra, Fikretu, zvanom „Binto“ u Dragan Gavrilović, Seferu u Saša, Vasifu Sulejmanoviću, direktoru lokalne brčanske Televizije u Vasilije. Za istaći je, da je Vasif, i pored promjene imena, ubijen.

U namjeri da se uništi vjerska skupina Muslimana - Bošnjaka, odnosno duhovna supstanca koja svjedoči njohov inedtitet, u Brčkom su srušene sve džamije i to kako slijedi: Džedid džamija, poznata kao Bijela džamija, Atik džamija, poznata kao Savska džamija i Hadži pašina džamija, poznata kao Drvena ili Stara džamija.

Za počinjeni genocid, zločine protiv čovječnosti i ratne zločine u Brčkom, pred Međunarodnim krivičnim sudom za bivšu Jugoslaviju (ICTY) u Hagu optuženi su Slobodan Milošević, Vojislav Šešelj, Radovan Karadžić, Biljana Plavšić, Momčilo Krajišnik, Goran Jelisić i Ranko Češić. Pred pomenutim Sudom, Goran Jelisić je osuđen na 40, Ranko Češić na 18 godina zatvora, Momčilo Krajišnik na 27 godina (Žalbeno vijeće smanjilo kaznu na 20 godina) i Biljana Plavšić na 11 godina zatvora. Svi su oslobođeni optužbe za genocid i osuđeni za zločin protiv čovječnosti, unatoč činjenici da su imali namjeru djelimičnog uništenja nacionalne grupe Bošnjaka i Hrvata, odnosno, da su (Jelisić i Češić) počinili mnogobrojna ubistva zatočenika sa genocidnom namjerom. U slučaju Jelisića, Sudsko vijeće je donijelo presudu da nije kriv za genocid, čak i bez saslušanja odbrane i završne riječi i tužioca i branioca. Podsjećanja radi, Raspravno sudsko vijeće ICTY-a potvrdilo je Slobodanu Miloševiću genocidnu namjeru i postojanje plana da se unište Bošnjaci kao nacionalna grupa, pored mnogih gradova, i u Brčkom. Ovo Sudsko vijeće je zaključilo “da postoji dovoljno dokaza da je u Brčkom izvršen genocid. Slobodan Milošević nije dočekao konačnu presudu, jer je preminuo 11. marta 2006. godine, a sudski postupak je okončan 11. marta 2006. godine.

Pored navedenih, ostali su neprocesuirani, optruženi za zločin genocida, Vojislav Šešelj i Radovan Karadžić, koji se nalaze u pritvoru Haškog tribunala, gdje čekaju provođenje sudskog procesa.

Vojislav Šešelj, optuženi pred Međunarodnim krivičnim sudom za bivšu Jugoslaviju (ISTY), se tereti da je učestvovao u planiranju i pripremama za preuzimanje vlasti i u općini Brčko, kao i u prisilnom uklanjanju većine nesrpskog stanovništva sa tog područja. Šešelj se tereti i za zatvaranje, mučenje, druga nehumana djela i okrutno postupanje protiv stotina civila u logoru Luka u opštini Brčko u periodu od maja do jula 1992. godne. Od 1. avgusta 1991. ili približno od tog datuma pa barem do septembra 1993. godine, Vojislav Šešelj, djelujući pojedinačno ili u dogovoru sa poznatim i nepoznatim učesnicima udruženog zločinačkog poduhvata, planirao je, naredio, podsticao ili na drugi način pomogao i podržavao planiranje, pripremu ili izvršenje progona hrvatskog, muslimanskog i drugog nesrpskog civilnog stanovništva u Brčkom i Bijeljini. Ti progoni su činjeni na političkoj, rasnoj i vjerskoj osnovi.

Radovan Karadžić se, prema trećoj izmjenjenoj optužnici, između ostalog, tereti da je učestvovao u udruženom zločinačkom poduhvatu i imao ciljanu namjeru da uništi značajan dio grupe bosanskih Muslimana i Hrvata, konkretno njihovo rukovodstvo, kao i znatan broj pripadnika tih dviju grupa, kao i za progone u općini Brčko. Raspoloživi relevantni dokumenti ukazuju da je Karadžić, u funkciji predsjednika samoproglašene, a potom priznate Republike Srpske i njenog civilnog komandanta, direktno učestvovao u kreiranju sistematskog obrasca po kojem su srpske snage izvršile genocid nad nesrpskim stanovništvom i u općini Brčko.

Iz navedenih podataka, može se zaključiti da su na području općine Brčko, za vrijeme okupacije, počinjeni zločini koji su imali za cilj ubistvo, nanošenje teške tjelesne ili duševne povrede članova grupe, a svi ovi elementi su definirani u Konvenciji o sprječavanju i kažnjavanju zločina genocida.

Zločini protiv čovječnosti

1. Ubistvo

Iako je prošlo gotovo devetnaest godina od perioda kada su srpskocrnogorske snage izvršile zločine na području općine Brčko (1992.), još uvijek nisu kompletno naučno istražene sve žrtve zločina. Postoje razne institucije i pojedinci koji su se bavili, ili se, i dalje, bave iatraživanjem, a njihovi podaci o broju ubijenih, odnosno nestalih se, u značajnoj mjeri, razlikuju. Tako, primjera radi, Roj Gatman, dopisnik njujorškog dnevnika („Newsday“) navodi da je prema Biltenima Državne komisije za prikupljanje činjenica o ratnim zločinima u Bosni i Hercegovini, u koncentracionom logoru u Brčkom i okolnim područjima ubijeno najmanje 3.000 ljudi. To je najveći broj mrtvih u jednom od 94 logora koje je Komisija prikazala. Prema izvještaju Komisije eksperata u Presudi Međunarodnog suda pravde: Bosna i Hercegovina protiv Srbije i Crne Gore, više od 2.000 muškaraca je ubijeno u logoru Luka i bačeno u rijeku Savu. Mustafa Ramić, predratni gradonačelnik Brčkog, navodi da je od 3.000 Bošnjaka koji su ostali u Brčkom, njih oko 2.000 što ubijeno, što nestalo. Dragan Lukač u knjizi „Ratni zločini u Bosanskoj posavini“ navodi da je u logoru Luka na najbrutalniji način ubijeno oko 3.000 hiljade ljudi. Tilman Zulh (Tilman Cilh), u članku „Genocid u Bosni i Hercegovini“, navodi da je u ljeto 1992. godine u logoru Luka, u Brčkom oko 3.000 ljudi (pet posto žena i djece) našlo smrt. Prema podacima Ujedinjenih nacija, agresorske snage su tokom maja i juna 1992. godine u logoru „Luka“ ubile između 2.000 i 3.000 civila Brčkog, uglavnom Bošnjaka-muškaraca, žena i djece. Hasan Džanić piše da je u logoru Luka-Brčko ubijeno preko 3.000, a da je u istom bilo zatočeno početkom avgusta 1992. godine 5.000 zatočenika. Snežana Filipović, predstavnica Istraživačko-dokumentacionog centra Bosne i Hercegovine je iznijela brojku od 1.658 ubijenih ljudi u Brčkom u periodu od 1991. do 1995. godine. Od toga broja još se, prema njenim riječima, 226 ljudi vodi kao nestali. Filipovićeva je navela da je od pomenutog broja ubijeno 505 civila i to 409 muškaraca i 96 žena. Prema njenim riječima, od 1991. do 1995. godine u Brčkom je ubijeno 1.153 vojnika, od čega: 534 pripadnika Armije RBiH, 508 pripadnika JNA i Vojske Republike Srpske i 111 pripadnika hrvatske vojske. Kada je riječ o nacionalnoj strukturi ubijenih, Filipovićeva je rekla da je u Brčkom stradalo 911 Bošnjaka, 554 Srba, 186 Hrvata i sedam pripadnika ostalih nacionalnih grupa i da je najviše stradala populacija u rasponu od 18 do 45 godina. Samtramo da se ovi podaci trebaju uzeti sa rezervom jer ne predstavljaju konačnu, niti utemeljenu listu žrtava. Pored navedenih brojki ubijenih civila, uglavom, u logoru Luka, okupaciona vlast u Gradu je, prema svjedočenju preživjelih, i na drugim mjestima u Brčkom: Staroj džamiji, zgradi SUP-a, hotelu „Posavina“, Fiskulturnom domu, Kasarni, „Laseru“, Bolnici, po kućama, stanovima i na ulici ubila još nekoliko hiljada civila (između 2.000 i 3.000). Prema izjavi svjedoka B-1408, najviše zatočenika bilo je u logoru Luka, a njihov broj je mogao ići i do 1.500.

Pored navedenih izvora, Udruženje za poginule i nestale u Brčkom, raspolaže spiskom imena od 550 ubijenih, odnosno nestalih Bošnjaka iz Brčkog, a prema nezvaničnim procjenama istog izvora ubijeno je između 750 i 1000 Bošnkaka iz Brčkog. Imajući u vidu pomenute izvore i brojke žrtava, cijenimo da, još uvijek, nisu istraženi svi relevantni izvori, niti su prikupljeni potpuni podaci o svim ubijenim i nestalim u Brčkom kako bi imali precizniju sliku o žrtvama Bošnjaka u Brčkom.

Žrtve su mučene i ubijane na najsvirepiji način. Tako se Rajko Rajčić ponosio time što je izumio specijalni nož za bošnjačke vratove. Tijela ubijenih odvozili su i zakopavali u masovne grobnice (npr. Prljine i kod "Bimeksove" farme), ili su ih mljeli u pogonima za proizvodnju stočne hrane. Veliki broj mrtvih tijela spaljen je u brčanskoj kafileriji.

Među monstrumima u logoru Luka, pored Gorana Jelisića, Ranka Češića, Ljubiše Savića-Mauzer, Konstantina i Monike Simononović, posebno su se isticali u ubijanju i mučenju zatočenika Enver Stavicki, Fikret Piklić, Džemal Zahirović, zvani Spajzer, Gligor Zorić i Veselin Nikolić.

Procesuirani za zločin protiv čovječnosti u Brčkom pred Osnovnim sudom u Brčkom

Osnovni sud u Brčko Distriktu izrekao je kaznu od 15 godina Kosti Kostiću zbog silovanja i ubistva Bošnjaka tokom 1992. godine na području Brčkog. Isti sud je 18. oktobra 2005. godine donio presudu za ratni zločin protiv civilnog stanovništva iz člana 142. stav 1. preuzetog KZ SFRJ protiv Konstantina Simonovića i izrekao mu kaznu zatvora u trajanju od šet godina u koju je uračunato vrijeme provedeno u pritvoru od 29.12.2004. godine. Ovako mala kazna je donešena iz razloga što je Simonović priznao krivicu iz svih sedam tačaka optužnice. Pored navedenih, prvostepenom presudom Osnovnog suda Brčko Distrikta BiH osuđeni su Fikret Hasanović i Pepo Pavić na kaznu zatvora od po 6 (šest) godina, zbog počinjenog krivičnog djela Ratni zločin protiv civilnog stanovništva.

2. Zatvaranje i drugi oblici lišavanja slobode

Prije osvajanja i okupacije Brčkog, agresor je postavio cilj da u ovom multietničkom gradu Srbi moraju biti dominantan narod. Bošnjaka i Hrvata, po njima, nije smjelo živjeti više od 10%. U kratkom vremenskom periodu od početka maja pa do juna 1992. godine grad Brčko je „očišćen“ od Bošnjaka. Raspoloživi podaci govore da je više od 10.000 Bošnjaka prošlo kroz logore Brčkog. Mnogi su ubijeni, određen broj je razmjenjen, a rat je preživjelo u Brčkom oko 1.000 Bošnjaka i Hrvata, što predstavlja 3% u odnosu na ukupan broj prema popisu stanovništva iz 1991. godine.

Podsjećanja radi, u Brčkom je, prije okupacije živjelo ukupno 41.406 stanovnika. Od toga je bilo 22.994 (55,53%) Muslimana i 2.894 Hrvata (6,99%). Godine 1997-1998. Brčko (RS) je imao približno 20.752 stanovnika, od kojih je oko 546 (2,6%) bilo muslimanske nacionalnosti. Prema istom izvoru, u periodu od 1997-1998. godine u Rahić/Ravne (Brčko FBiH) živjelo je 10.023 stanovnika muslimanske nacionalnosti.

3. Mučenje

Brojne su izjave svjedoka koji potvrđuju da su zarobljenici svakodnevno bili izloženi batinama od strane čuvara u logorima na prostoru Brčkog. Zatočenici su bili izloženi mučenjima, najčešće, prilikom izvođenja na „informativne razgovore“ i to pred neposredne likvidacije. Mučenja najvećeg broja zatočenika izvršena su u logoru Luka. Najekstremniji u mučenju, prema Jusufu Kadriću, autoru knjuge: Brčko – genocid i svjedočenja, a na bazi izjava svjedoka, bili su: Goran Jelisić, Češić Ranko, Konstantin Simonović i Monika Simonović. Oni si torturu mučenja nad zatočenicima provodili kroz batinanje beizbol palicama, paranjem tijela razbijenim flašama, gašenjem cigareta na tijelima itd. Monika (Bore) Ilić, 14-godišnja djevojka, sestra čuvara "Kole", razbijenom bocom je vadila utrobe Bošnjacima, u čemu joj je pomagao njezin zaručnik, Goran Jelisic. Uvijek je sa sobom nosila plastičnu vrećicu i oduzimala od logoraša što bi joj se svidjelo. Nije se odvajala od oružja. Kad god je ulazila u logore maltretirala je zatočene žene, šamarala, nazivala Turkinjama i balinkurama, psovala tursku i balijsku majku, prijetila da će ih pobiti, govoreći da one ne trebaju da žive, nego samo Srbi. Prilikom jednog takvog dolaska, svjedočila je Izeta E., zapalila je cigaru i naredila mi da ispružim lijevu ruku. Cigaru mi je ugasila u predjelu lakta. Zatim je opet zapalila cigaru i na istom mjestu je ugasila. Ponovila je to nekoliko puta. Napravila mi je ranu širine tri centimetra čiji ožiljak i danas nosim. Nakon dva dana Monika je ponovo došla i naredila mi da ispružim lijevu ruku. Zapalila je cigaru i ugasila na mom srednjem prstu, odnosno na samom zglobu. To je uradila nekoliko puta. Ostao mi je kružni ožiljak prečnika jedan centimeter.

Iako su neki počinioci zločina genocida u Brčkom procesuirani i osuđeni, nažalost, samo za zločin, neshvatljivo i nestvarno zvuči da Minika Simonović, jedna od najvećih ubica u logoru Luka, još uvijek nije privedena Sudu pravde. O zločinima koje je počinila Monika govori Alija Mujić, jedan od zatočenika: “Jednog dana dok smo sjedili u hangaru, ušla je Monika Simonović sa dvojicom vojnika. Nosili su u rukama pivske flaše iz kojih su pili. Svi smo skočili na noge i pozdravili ih srpskim pozdravom. To smo, inače, morali uraditi kad god je neko od njih ulazio. Monika je ispila pivo i flašu razbila. Prvom mladiću koji je stajao do vrata, imao je dvadesetak godina, zabila je ostatke flaše u stomak i rasporila ga. Crijeva su mu prokuljala. Izašla je, nije ni pogledala šta je uradila. Po mladića su poslije došli da ga iznesu. Pitali su ga šta je bilo, praveći se da ne znaju. Morao je reći da je sam pao na flašu i da se isjekao. Nikada, inače, nismo smjeli reći šta su nam uradili, uvijek smo krivicu morali svaliti na sebe. Mladić se više nije vratio u hangar, niti smo šta o njemu saznali. Ovakve torture mučenja vršene su kako bi se namjerno prouzrokovala bol i teška fizička ili duševna patnja zatočenka, što predstavlja klasičan zločin protiv čovječnosti prema Rimskom statutu Međunarodnog krivičnog suda.

4. Silovanje, seksualno ropstvo, prisilna prostitucija, prisilna trudnoća, prisilno sterilisanje i svaki drugi oblik seksualnog zlostavljanja ovakve ili slične prirode

Srbi su u Brčkom, pored masovnih i pojedinačnih ubistava, mučenja i pljačkanja, izvršili i brojna silovanja. Po nekim procjenama u Brčkom je silovano oko 500 djevojčica, djevojaka i žena.

Do tačnog broja silovanih teško je doći zbog, prije svega, činjenice što mnoge žrtve silovanja zbog ličnog dostojanstva nisu spremne objelodaniti zločin koji je nad njima izvršen. U Brčkom su silovanja obavljana na nekoliko lokacija. Najpoznatije su bile: kafana Vestfalija, hotel Galeb, bar Doma kulture i sala kina Oslobođenje. Organizator silovanja bila je poznata brčanska prostitutka Vera Simonović, majka zloglasnih Monike i Konstantina. Među brčanskim Srbima kao silovatelji posebno su se isticali: Mile Gatarević-Bolero, Dragan Živković-Travolta i Goran Petrović.

Pored navedenih oblika zločina, srpski zločinci počinili su i druge oblike zločina poput: ranjavanja, skrnavljenja ličnog dostojanstva ili neljudskog postupanja, spaljivanja tijela, fizičkog sakaćenja, izgladnjivanja uskraćivanjem osnovnih sredstava za život (voda, hrana, higijena, san idr) i vođenja na prisilni rad.

Zločin agresije

Iako do sada kategorija zločina, zločin agresije, nije definisana od strane Međunarodnog krivičnog suda (MKS), smatramo da je, prema definiciji agresije, usvojenoj na 29. zasjedanju Generalne skupštine UN u obliku Rezolucije 314 (xxix), od 14. decembra 1974. godine, na Bosnu i Hercegovinu, međunarodno priznatu nezavisnu državu, izvršen klasični oblik agresije od strane Srbije i Crne Gore. Naime, u članu 1. definicije agresije naglašava se da se pod agresijom smatra „upotreba oružane sile jedne države protiv suvereniteta, teritorijalne cjelokupnosti ili političke nezavisnosti druge države“ ili na bilo koji drugi način protivno povelji UN. Imajući u vidu ovu definiciju Generalne skupštine UN i gore pomenute činjenice i izvore o učešću Vojske Srbije i paravojnih formacija Srbije koje su bile pod komandom Vojske Srbije u napadu na Bosnu i Hercegovinu, odnosno u okupaciji Brčkog, evidentno je da se radi o klasičnom obliku agresije. Time je Srbija prekršila odredbe Povelje UN, čija je potpisnica, što je dovoljan dokaz o aktu agresije na Bosnu i Hercegovinu.

Pored navedenih izvora koji govore o agresiji na Bosnu i Hercegovinu, odnosno, učešću Vojske Jugoslavije u napadu na Brčko, Institut za istraživanje zločina protiv čovječnosti i međunarodnog prava Univerziteta u Sarajevu raspolaže sa vjerodostojnim spiskovima oficira, mlađih oficira i vojnika Vojske Jugoslavije, te dobrovoljaca iz SR Jugoslavije, koji su bili u sastavu 1. Posavske brigade, II pješadijskog bataljona.

Sabirni centri u Brčkom

Ulaskom srpskih snaga u Brčko nastaje pakao za one Bošnjake i Hrvate koji se nisu uspjeli izvući iz grada, odnosno koji su ostali u svojim domovima. Većinu, a posebno muškarce odvode u već planirane i pripremljene logore. Počelo je svakodnevno odvođenje bespomoćnih ljudi u tzv. "sabirne centre". U početku su to najčesće bile džamije, veći podrumi, hoteli, škole, sportske sale, tvorničke hale. Kroz brčanske koncenracione logore prošlo je više od deset hiljada (10.000) ljudi. U Brčkom su aktivirani mnogi sabirni centri i logori u kojima je ubijeno nekoliko hiljada Bošnjaka i to kako slijedi: Sabirni centar Bolnica, sabirni centar Stara Džamija, sabirni centar “Laser”, sabirni centar hotel “Posavina”, sabirni centar Kasarna, Sabirni centar SUP, sabirni centar Fiskulturni dom “Paratizan”, logori: “Luka”, kafana “Westfalija”, Brezovo polje, Fast food restaurant, Majevica i hotel “Galeb”.

Sabirni centar Bolnica

U bolnici su bili, uglavnom, stariji ljudi, koji su, uprkos njihovim godinama, bili maltretirani, a pojedinci svakodnevno tučeni. Većina zarobljenika iz ovog centra prebačena je u logor “Luka”.

Sabirni centar Stara džamija

Pred Starom džamijom u naselju Kolobara pripadnici oružanih formacija Ljubiše Savića –Mauzera sakupljali su, najviše, starije osobe i djecu, a potom ih zatvarali u ovu džamiju. To su, prema Jusufu Kadriću, bili zatvorenici iz naselja Mujkići, Meraja i Kolobara. Zatvorenike su iz Stare džamije prebacivali u Kasarnu i auto-depo “Laser”.

Sabirni centar "Laser"

U ovom koncentracionom logoru blizu 500 Bošnjaka bilo je izloženo svim vrstama torture i mučenja. Logoraš N. N. je izjavio o tom konclogoru: "... Noću je dolazio četnik kojeg su zvali Ranko, star oko 30 godina. Prozivao bi ljude po prezimenu i pred zgradom ih klao. Stražari bi tražili da zarobljenici legnu na zemlju tako da nam nisu više bili na vidiku nego tek kada oni odu i kada smo se mogli primaći prozoru i vidjeti ljude prerezana vrata. U susjednoj prostoriji do restorana bilo je desetak žena različitog uzrasta. Taj Ranko je silovao ženu - majku dvoje djece, a i njena majka je bila prisutna..."

Sabirni centar hotel “Posavina”

U hotelu “Posavina” zatvarani su Bošnjaci, od kojih su mnogi ubijeni, a drugi su premještani u Fiskulturni dom. Jedan srpski vojnik, prema izjavi Osmana Husetovića, hvalio se da je za jedan dan ubio pedeset i jednog zarobljenika.

Sabirni centar Kasarna

Kasarna Jugoslovenske narodne armije nalazila se u centru grada. Znatno prije početka napada na Brčko bila je puna pripadnika raznih srpskih oružanih formacija: arkanovca, šešeljevaca, draganovaca, mauzerovaca, Mandinih i Jovićevih četnika, brčanskih Srba u odijelima Teritorijalne odbrane i Civilne zaštite i pripadnika JNA. Za sabirni centar u Kasarni služili su restoran, kino-salu spomen-sobu i zatvorske ćelije.

Sabirni centar Zgrada Sekretarijata unutrašnjih poslova (SUP) u Brčkom.

Od prvog dana okupacije Brčkog zgrada SUP-a bila je posebno mučiliste u koje je agresor dovodio Bošnjake radi istrage, mučenja i ubijanja. Svjedočenja preživjelih iz tog kazamata nevjerovatna su za normalnog čovjeka. Tako Nermin Suljagić, jedan od njih, priča: "U prolazu prema sobi br. 4 čuo sam vrisak Seada Karagića kome su zaboli sjekiricu izmedju plećki. U tom momentu uhapšeni Hasan Jašarević pokušao je pobjeći. Međutim, četnici su ga stigli na prolazu između mesnice i "Turist-agencije" i tu ubili, sasuvši rafal u njega. U istom trenutku začuo se pucanj na drugom spratu zgrade SUP-a, da bi zatim dvojica momaka iznijeli na prvi sprat mrtvog Novalić Amira, zvanog Fric. Naredili su meni i još dvojici uhapšenih da ga odnesemo ispred kina "Radnik". Dok sam Amira nosio, vidio sam da ima ustrelnu ranu u predjelu potiljka, i poznato mi je da ga je ubio Goran Jelisic. Hasana Jašarević, zvanog Ćena ubacili smo direktno u hladnjaču za prevoz mesa, a Karagića smo ostavili, zajedno sa Amirom Novalićem ispred kina "Radnik". Inače, četnici su hladnjačom odvozili pobijene civile u nepoznatom pravcu. Čisteći dalje ulicu ispred SUP-a, a zatim Zanatskog centra, vidio sam da su kod kontejnera za smeće odveli Ahmeta Hadžića zvanog Papa i tu ga ubili zajedno s jednim plavim momkom čije ime ne znam.

Sabirni centar Fiskulturni dom "Partizan".

Nalazi se u samom centru grada. Od prvog dana agresije tu su dovođeni Bošnjaci i ubijani u sali i oko zgrade. Sve je bilo crveno od naslaga ljudske krvi, kako su svjedočili preživjeli logoraši. Muškarci koji su imali više djece udarani su između nogu, a mnogi su i kastrirani. Posebna specifičnost ovog mučilista bila je u tome sto bi mučitelji izdvojili nekolicinu zatočenika i kazali im kako će ih za određeno vrijeme ubiti, dajući im pri tom cigarete da prekrate vrijeme. Oni bi preko noći osijedjeli i postali pravi starci.

Koncentracioni logor “Luka”

Najteže zločine nad civilnim stanovništvom u Brčkom Srbi su počinili u logoru “Luka”. Logor su sačinjavali hangari istoimenog preduzeća. Nalazio se uz rijeku Savu u koju su srpski zločinci bacali tijela ubijenih. Otvoren je 7. maja 1992. godine, a po izvješćima nekih izvora, zatvoren sredinom 1992. godine. U hangarima i krugu ove riječne luke, Bošnjaci i Hrvati masovno su likvidirani. Prema još uvijek neutvrđenim pokazateljima, tu je na najbrutalniji način ubijeno oko 3000 ljudi. Između ostalog, ubijani su i masovnim strijeljanjem. Tijela ubijenih su bacana u Savu ili su kamionima odvožena u svinjogojske farme i drugdje, te bagerima zatrpavana u masovne grobnice. Ovo riječno preduzeće na obali Save pretvoreno je u najozloglasniji srpski koncentracioni logor na brčanskome području. Zatočenici u njemu spavali su na komadima papira, bez pokrivača. Krici mučenih ljudi čuli su se s one strane Save u Gunji (Hrvatska) i nisu prestajali dan i noć. Srpski zločinci sjekli su zatočenim Bošnjacima noseve, uši, prste; parali im utrobe razbijenim bocama; ubijali ih čekićem, sjekirom, tupim predmetima; uvrtali im žicu u nos, pa je potom naglo čupali. One logoraše koje bi prethodno izmučili izvlačili bi pred halu u luci i tu ih klali nad šahtom, ili ih ubijali iz pištolja. Bilo je i klasičnih strijeljanja, kada bi izveli po desetak logoraša, a potom ih rafalom usmrtili. Na Kurban-bajram (11. 6. 1992.) srpski zločinci su pobili mnoge Bošnjake, govoreći: "Danas koljemo muslimane kao kurbane." Potom su preostali živi zatočenici saprali krv, a mrtva tijela složili na gomilu radi odvoza u "Bimeksove" hladnjače. Uslijedila je potom nova runda. Za jednu noć likvidirali su i do 100 ljudi. Kada su se koljači umorili, zabavljali su se prisiljavajući zatočenike da se međusobno tuku ili da pjevaju srpske zločinačke pjesme.

Prvi zapovjednik ovog grozomornog mučilista Goran Jelisic, zvani Adolf, hvalio se kako je već ubio 175 Bošnjaka, te da mora namiriti na 200.

Među monstrumima u ovom logoru posebno se isticao Ljubiša Savić-Mauzer. On se, naime, hvalio kako je u Pančevu, završio školu mučenja, specijalizirajući klanje i amputacije organa. Tvrdio je da u njegovim rukama i nijem mora progovoriti. Prema vlastitome priznanju, ovaj je zločinac u "Luci" držao obuku za klanje logoraša. Također, po njegovu priznanju, kada su mu mjerili vrijeme, u jednoj minuti zaklao je 17 zatočenika. Nadalje se dičio činjenicom što je u "Luci" poklano 9.000 "balija".

Važno je istaći činjenicu da ovaj logor nikada nije posjetio Međunarodni komitet Crvenog križa. Pretpostavlja se da je logor Luka bio aktivan između maja i jula 1992. godine. Dana 18. maja 1992. godine, predstavnik ICRC-a, Frederic Maurice je poginuo u napadu na humanitarni konvoj ICRC-a u Sarajevu. Neposredno nakon tog događaja, tačnije 20. maja ICRC je privremeno povukao svoje predstavnike iz BiH, a njihova djelatnost je u junu obnovljena u Bosni. Iako međunarodna zajednica nalazi opravdanje u ovom slučaju za nedolazak u posjetu logoru Luka, smatramo da ne postoji slučaj koji je mogao biti orpravdanje za sprječavanje zločina planetarnih razmjera u logoru Luka.

Kafana "Westfalija"

Smještena je na putu Brčko - Brezovo Polje. Od samog početka agresije na Bosnu i Hercegovinu, pretvorena je u koncentracioni logor i bordel, najsramniji kazamat za Bošnjakinje, gdje je bilo i djevojčica ispod 15 godina. One koje su se odupirale bile su izložene najvećoj torturi: sjekli su im dojke, usijecali krstove po tijelu i silovali ih do besvijesti. Odmah nakon okupacije grada, u kafani "Westfalija" Vera Simeunovic, poznata brčanska prostitutka, inače majka mnogo poznatije Monike, djevojčice monstruma, koja je u "Luci" vršila masovne zločine - otvorila je bordel u koji su dovođene Bošnjakinje iz Brčkog, gdje su bile žrtve svih oblika seksualnoga zlostavljanja. Ne može se kazati da se tu radilo o javnoj kući - to je bilo mjesto strave i užasa. Nije se, dakle, radilo o nasilju radi sladostrašca, spolnoga užitka, nego o potrebi za zlostavljanjem i uništavanjem na najperverzniji način, kako bi se udovoljilo kolektivnim resantimanima oživljenim miloševićevskim ritualno-političkim obnavljanjem srpske mitske prošlosti. Većina tih nesretnih žena je, nakon iživljavanja nad njima, ubijena kako bi se izbrisali tragovi ovih morbidnih zločina. Gole djevojke na ulici, gotovo životinjski krici iz "Westfalije" ono je sto očevici nose kao uspomenu na te događaje. Pripadnici različitih srpskih naoružanih vojnih jedinica (tzv. Srpski specialci), tjerali su brčanske Srbe da siluju bošnjačke žene i djevojke. Iskazivali su potrebu za zlostavljanjem i uništavanjem na najperverzniji način, radi obnavljanja srpske mitske prošlosti. U “Westfaliji” je silovano više stotina Bošnjakinja.

Brezovo Polje

Na nekoliko različitih lokacija u Brezovom Polju bilo je zatočeno preko 5.000 Bošnjaka.
Posebno su stradanju ovdje bile izvrgnute žene.

"Fast food restaurant" u Brčkom

Ovo je bio logor - bordel gdje su četnici intezivno mučili žene.

Majevica. - Imala je 860 zatočenih Bošnjaka.

Hotel "Galeb". - Srpskim zločincima poslužio je kao koncentracioni logor i bordel u kome su se skotski iživljavali nad bespomoćnim Bošnjakinjama.

Učešće JNA/VJ, Policije i Vojske Republike Srpske u izvršenju genocida u Brčkom

Jedinice JNA stacionirali su se u i oko Brčkog na osnovu ratnog rasporeda i čekali „mig za akciju“. Nastojali su izazvati razne incidentne situacije kako bi imali izgovor i povod za oružanu intervenciju. Takva je situacija bila i sa primjerom formiranja dobrovoljačke jedinice za odbranu grada kao i ubistvo jednog Hrvata iz Gunje u centru grada. Nekoliko mjeseci prije početka napada, u Brčkom se nalazilo oko 600 specijalaca Ministartsva unutrašnjih poslova Republike Srbije, koji su pratili svaki pokret Bošnjaka i Hrvata.

Jugoslovenska narodna armija i druge srpske oružane formacije su već sredinom aprila 92. godine ariteljrijskim i oklopnim jedinicama praktično opkolile Brčko. JNA je zauzela sve bitne kote oko Brčkog, usmjerila teška artiljerijska oruđa prema gradu, stacionirala jedinice i tenkove u centru grada, na Senjaku i Krepšiću. U sve ovo je bilo aktivno uključeno i najviše vojno rukovodstvo tadašnje Jugoslavije o čemu svjedoči i posjeta i obilazak komandanta OS SFRJ general potpukovnika Blagoja Adžića i komandanta prve vojne oblasti general pukovnika Živote Panića teritorije već međunarodno priznate Bosne i Hercegovine, a radi sagledavanja stanja i borbene gotovosti svih jedinica JNA. Legitimni izabrani predstavnici srpskog naroda u Savjetu za narodnu odbranu općine Brčko (komandant teritorijalne odbrane, komandant garnizona JNA bili su Srbi) širili su propagandu da je samo JNA jedini branilac mira i da će spriječiti formiranje paravojnih oružanih formacija i naoružavanje naroda. U tom smislu JNA je vršila stroge kontrole na punktovima koji su bili isključivo u srpskim selima i isključivo kontrole Bošnjaka i Hrvata, a svo oružje teritorijalne odbrane dislocirala u Ugljevik i istovremeno dijelila oružje samo Srbima. JNA je više od 90% naoružanja ubojnih sredstava svih vrsta i druge opreme izmjestila na sigurne prostore i sve to predala Srpskoj Republici Bosne i Hercegovine koja je time naoružala svoju vojsku. Kad je grad Brčko pao, neki domaći Srbi i paravojnici iz Srbije, većinom članovi Arkanove i Šešeljeve grupe, ušli su u Brčko i zarobili preostale stanovnike.

Zbog velikog strateškog značaja Brčkog u projektu „Velika Srbija“ na području Brčkog JNA je rasporedila i stacionirala svoje velike snage iz sastava 17.og korpusa kao i razne paravojne formacije (arkanovci, šešeljevci, martićevci iz RSK, specijalci kapetana Dragana, dobrovoljci Ljubiše Savića iz Bijeljine), kao i druge dobrovoljačke jedinice iz Srbije i Crne Gore a koje je JNA dobro naoružala, opremila i obučila za vođenje borbenih dejstava. Uz sve ove jedinice postojala je dobro naoružana srpska teritorijalna odbrana i srpska civilna policija. Pod izgovorom da obezbjeđuje važnije komunikacije i objekte, JNA je stacionirala artiljerijska oruđa i jedinice u selima sa većinskim srpskim stanovništvom, naoružala i obučila lokalno srpsko stanovništvo a sve to uz zdušnu podršku aktivista SDS-a, čime je vršila opsežne pripreme za predstojeća dejstva i zločine koje će počiniti radi formiranja etnički čiste općine Brčko. JNA je, još od ranije, kontrolisala sve objekte, tako da nikakvo samoorganizovanje Bošnjaka i Hrvata za pružanje otpora nije bilo moguće.

Pored aktivnih vojnih jedinica, režim iz Beograda, na čelu sa Slobodanom Miloševićem i rukovodstvom bosanskih Srba na čelu sa Radovanom Karadžićem, angažovali su najradikalnije nacionalističke paravojne formacije koje su predvodili zločinci poput: Vojislava Šešelja, Željka Ražnjatovića-Arkana, Ljubiše Savića-Mauzera, Mirka Blagojevića, Mirka Jovića i Dragana Vasiljkovića (kapetan Dragan).

Svjedok Luka Lučić je potvrdio “da je u toku napada u Brčko ušlo osam vojski i to: Mandini četnici, Šešeljevi četnici, Jovićevi četnici, draganovci, arkanovci, mauzerovci, Srpska teritorijalna odbrana i Jugoslovenska narodna armija, koja je još od rata bila tu”.

Prema izjavi Mustafe Ramića, prijeratnog predsjednika opštine Brčko, “u napadu na grad Brčko učestvovalo je oko 80 tenkova i, koliko ja znam, preko 100 topova. Da ne govorim o ljudskoj sili i puškama koje su išle u grad”.

Paravojne snage iz Srbije bile su stacionirane na predviđenim lokacijama u i oko grada. Tako je u selu Sandići bilo stacionirano više od 600 “belih orlova”. U prigradskom naselju Grčici, jedinoj brčanskoj mjesnoj zajednici sa srpskom većinom, bile su jedinice JNA sa tenkovima i ukopanom artiljerijom. U centru za socijalni rad dežurali su “arkanovci”, jačine jedne manje jedinice. Nekoliko dana prije miniranja mostova, u grad Brčko ušlo je oko 600 srpskih specijalaca. Nosili su crvene beretke i pripadali su oružanim formacijama Dragana Vasiljkovića, poznatog kao kapetan Dragan. Bili su smješteni u brčanskoj kasarni, sa odobrenjem JNA, pod čijom su komandom bili.

Koliko je Srpska pravoslavna crkva bila direktno involvirana u projeka agresije na Bosnu i Hercegovinu, odnosno okupaciju Brčkog govori i činjenica da je štab vojnih srpskih formacija Kapetana Dragana bio smješten u Pravoslavnoj crkvi u Srpskoj Varoši. Iz tog Štaba stigla je komanda da se prijeđe rijeka Brka i uđe u bošnjačko naselje Kolobara, a zatim krene prema ostalim mjesnim zajednicama koje su, uglavnom, nastanjivali Bošnjaci. Krvavi posao odrađivale su formacije Kapetana Dragana. Grupa koju je predvodio Saša Stojanović dobila je zadatak da zauzme Dom zdrvalja, grupa Bože Božića Gradsku bolnicu, a Rdaivoja Božića neke manje objekte u Kolobari.

Razne srpske snage , uključujući aktivne i rezervne pripadnike JNA, lokalnu srpsku TO i policiju, kao i Arkanove tigrove, te pripadnike specijalnih snaga MUP-a Srbije, pod komandom Živojina Ivanovića, izvele su 1. maja i narednih dana napad na Brčko, gdje su izvršile genocid nad Bošnjacima, a posebno u logoru Luka.

Pored ogromnih količina oružja i oruđa razorne moći, JNA je koristila i avijaciju za uništavanje ciljeva na teritoriji koju nisu okupirali. Ti napadi su bili posebno intenzivirani prije donošenja Rezolucije 781. Savjeta bezbjednosti OUN o uspostavi zabrane za vojne letove u zračnom prostoru Bosne i Hercegovine. I poslije pomenute Rezolucije helikopteri JNA su bombardovali ciljeve na slobodnoj teritoriji Brčkog. Tako je avijacija JNA 12, 13, 14 i 15 septembra 1992. godine borbeno djelovala po slobodnim teritorijama Brčkog. I pored Rezolucije 781. Savjeta bezbjednosti OUN o uspostavi zabrane za vojne letove u zračnom prostoru Bosne i Hercegovine, u oktobru 1992. godine, registrovana su 32 leta aviona sa vatrenim dejstvom po Brčkom i Bijeljini.

Da su u napadu na Brčko planirano i organizovano učestvovale “lokalne” srpske snage iz susjedne Bijeljine potvrđuje i ekskluzivna izjava Ljubiše Savića – Mauzera, emitirana na Televiziji Srbije, kojom prilikom je rekao da je pod njegovom komandom 2. maja 1992. godine iz Bijeljine u Brčko krenulo 700 naoružanih ljudi. Bili su to aktivni i rezervni srpski policajci, dobrovoljci iz Bijeljine i okolnih sela i 100 pripadnika Srpske nacionalne garde, kasnije poznate kao “Mauzerovci”. “Mi smo”, kako kaže Mauzer, “došli u Brčko na poziv komande Garnizona i Predsjedništva srpske opštine Brčko”. Tog istog dana u Brčko je iz Bijeljine stigla i jedna jedinica šešeljevaca. Predvodio ju je četnički vpjvoda Mirko Blagojević. Doček im je priredio vlasnik kafića “Bolero” Mile Gatarević. U Brčkom su već zatekli pripadnike vojnih formacija kapetana Dragana, koji su kao karaktreistično obilježje nosili crvene beretke. Draganovce su predvodili Saša Stojanović, Radivoje i Božo Božić, sva trojica iz Srbije.

Najodgovorniji planeri i naredbodavci za počinjeni zločin genocida u Brčkom

Prema Jusufu Kadriću, autoru knjige Brčko – genocid i svjedočenja, najodgovorniji za sve zločine počinjene u Brčkom su bili nosioci političke, izvršne i vojne vlasti, koji su planirali i naređivali zločine nad Bošnjacima kao grupom. Prema Kadrićevim riječima najodgovorniji planeri i naredbodavci genocida i zločina u Brčkom su: Ristanić/Petar/ Đorđe, rođen 2. avgusta 1957 godine u Brčkom, stalno nastanjen u Brčkom u ulici Alekse Šantića br. 23. Ristanić je bio prvi predsjednik srpske opštine Brčko od maja 1992. godine i prvi predsjednik Ratnog predsjedništva u Brčkom, Marković/Dragoljub/Mile, rođen 1. oktobra 1934. godine u Brčkom, stalno nastanjen u Brčkom u ulici B. Bobića br. 1. Marković je bio član Ratnog predsjedništva i prvi predsjednik Izvršnog odbora opštine Brčko. Vojinović/Uroš/Milenko, rođen 28. novembra 1946. godine u Tuzli. Do smrti, 28. juna 1995. godine, živio je u Brčko u ulici Trg omladinskih radnih brigada bb. Vojinović je bio predsjednik Srpske demokratske stranke za opštinu Brčko i član Rtanog predsjedništva Brčko., Milinković Pavle, kao potpukovnik JNA bio je komandant Kasarne u Brčkom i član Ratnog predsjedništva Brčkog, Milutinović/Vasilija/Milisav, rođen 18. septembra 1933. godine u Kragujevcu, stalno nastanjen u Brčkom u ulici Ice Volovskog 28/II. Milutinović je bio rezervni major JN, komandant Opštinskog štaba Teritorijalne odbrane i član Ratnog predsjedništva opštine Brčko.

Poznati izvršioci zločina genocida u Brčkom

Pored procesuiranih Gorana Jelicića, Ranka Češića, Koste Kostića i Konstantina Simonovića, još uvijek, nisu procesuirani sljedeći izvršioci zločina u Brčkom, prema autoru knjige Brčko – genocid i svjedočenja, Jusufu Kadriću: Čajević/Sretko/Miloš, rođen 25. juna 1965. godine u Brčkom, Božić Božo, rodom iz okoline Beograda, Božić Rade, rodom iz okoline Beograda, Stravički Enver, zvani „Šok“, rodom iz Bora, Republika Srbija, Mitrović Goran, rodom iz okoline Bora, Republika Srbija, Rajčić Rajko, sin Đoke, rođen 27. oktobra 1947. godine u Bosanskom Petrovom Selu kod Gračanice, stalno nastanjen u ulici M. Udarnika bb. u Brčkom, Rajčić Željko, sin Rajka, rođen 1. februara1968 u Živinicama, stalno nastanjen u ulici M. Udarnika bb. u Brčkom, Ostojić Cvjetko, sin Pere, rođen 27. avgusta 1936. godine u Brčkom, gdje je i stalno nastanjen u ulici S. Sidora br. 26, po zanimanju vozač, Radušić Milenko, zvani „Pjevac“, sin Save, rođen 7. aprila 1969. godine u Brčkom, gdje je i stalno nastanjen u ulici Vukosavačka br. 40, Zarić Cvjetko, zvani „Rasporac“, sin Vasilija, rođen 14. oktobra 1933. godine u Vitanovićima kod Bečkog, nastanjen u ulici J. Šibera br. 4 u Brčkom, po zanimanju bravar, Marković Goran, zvani „Markulja“, sin Boška, rođen 10 maja 1965. godine u Brčkom, nastanjen u ulici Radomira Cvetkovića br. 6 u Brčkom, Rikanović Pero, sin Cvjetina, rođen 14. marta 1974. godine u Jasenici, opština Srebrenik, stalno nastanjen u mjestu Bukvik Gornji kod Brčkog, Simonović Monika, kćerka Vere, vanbračna kćerka Ilić Bore, rođena 31. mja 1975. godine u Brčkom, Pudić Borislav, zvani „Čiča“, sin Stojana, rođen 26. juna 1954. godine u Brčkom, nastanjen u ulici Hivzije Jerkovića br. 138, Knežević Radivoje, sin Božidara, rođen 19. decembra 1954. godine u Bčkom, nastanjen u ulici Radomira Cvetkovića br. 54, po zanimanju portir-čuvar, Živković Dragan, zvani „Travolta“, sin Save, rođen 23. septembra 1953. godine u Brčkom, nastanjen u ulici Naste Nakića br. 58, po zanimanju radnik u SUP-u, Lazić Vaso, zvani „Sova“, sin Save, rođen 2. januara 1965. godine u Brčkom, nastanjen u mjestu Potočari br. 51 kod Brčkog, Filipović Mladen, rodom iz okoline Brčkog, Tomić Ilija, rodom iz Bukvika, opština Brčko, živi u Brčkom, Tešić Cvetislav, rodom iz okoline Brčkog, Savić Ljubiša, zvani „Mauzer“, sin Đorđa, ubijen od strane nepoznatog lica, rođen 11. avgusta 1958. godine u Bijeljini, Tuzlančić Duško, svojevremeno bio zamjenik Ljubiše Savića-Mauzera, Tošić Miladin, zvani „Slovenac“, rodom iz Maribora, Republika Slovenija, roditelji mu žive u mjestu Zimča, opština Visoko, a kao izbjeglica boravi u Brčkom, Delić Milenko, zvani „Pika“, sin Vojislava, rođen 31. decembra 1956. godine u Brčkom, nastanjen u ulici N. Kovačevića bb, Tanasković Dragan, sin Vasilija, rođen 29. maja 1971. godine u Brčkom, nastanjen u ulici Hivzije Jerkovića br. 80, Tadić Dušan, sin Marka, rođen 2. oktobra 1959. godine u Brčkom, nastanjen u mjestu Potočari kod Brčkog, Gatarević Milenko, zvani „Bolero“, sin Mitra, rođen 17 avgusta 1958. godine u Brčkom, nastanjen u ulici M. Markovića br. 3 u Brčkom, Gojaković Milenko, sin Slobodana, rođen 10. decembra 1962. godine u Breziku kod Brčkog, nastanjen u ulici B. Kaurinovića br. 13 u Brčkom, Vasić Lazo, zvani „Cvrcan“, rodo, iz Grčice, opština Brčko, Ljubičić Slobodan, rođen 1972. godine u Brčkom, Miličević Zvjezdan, rodom iz Brčkog, Obrenović Predrag, zvani „Šicer“, sin Tihomira, rođen 3. marta 1971. godine u Brčkom, nastanjen u ulici Vukosavačka br. 85 u Brčkom, Pajaković Stanko, rodom iz Brčkog, prije rata radio kao vozač u Autoprevoznom preduzeću „Laser“ u Brčkom, Rakić Jovan, zvani „Joco“ iz Grčice, opština Brčko, Božić Dragan, zvani „Pera“, rodom iz Brčkog, Miljković slobodan, zvani „Lugar“, rodom iz Kragujevca, Republika Srbija i Stanić Radislav, zvani „Raco“ iz Međaša kod Bijeljine.

Mnogi preživjeli Bošnjaci i Hrvati iz logora u Brčkom su svjedočili o različitim oblicima zločina genocida u istim nad zatočenicima od strane čuvara i službenika logora.

Zaključna razmatranja

Istraživanjem i analiziranjem raspoloživih izvora i dokumenta koji govore o zločinima u Bčkom, došli smo do elemenata koji potvrđuju da je nad nesrbima, a dominantno, Bošnjacima sistematski, planski i s namjerom počinjen genocid i drugi oblici zločina protiv čovječnosti i međunarodnog prava od strane srpsko-crnogorskih snaga i bosanskih Srba. O tome govori činjenica da su za genocid i zločin protiv čovječnosti u Brčkom, pred Međunarodnim krivičnim tribunalom za bivšu Jugoslaviju (ICTY) optuženi: Slobodan Milošević, Vojislav Šešelj, Radovan Karadžić, Biljana Plavšić, Momčilo Krajišnik, Goran Jelisić i Ranko Češić. Raspravno sudsko vijeće ICTY-a potvrdilo je Slobodanu Miloševiću genocidnu namjeru i postojanje plana da se unište Bošnjaci kao nacionalna grupa u Brčkom.

Nažalost, i pored relevantnih dokaza o namjeri djelimičnog uništenja nacionalne grupe Bošnjaka i Hrvata, odnosno ubijanja velikog broja pripadnika ovih grupa, oslobođeni su od optužbe za genocid Momčilo Krajišnik, Biljana Plavšić, Goran Jelisić i Ranko Češić.

Pored navedenih, postoje brojni izvršioci zločina u Brčkom, čija su imena široj javnosti poznata, i o njihovim zlodjelima su svjedočili mnogi svjedoci. Danas, većina ovih zločinaca žive i rade u Brčkom. Takav odnos prema počiniocima zločina od strane domaćih i međunarodnih sudova upućuje na zaključak da trenutno u svijetu ekonomske i političke dominacije brojni zločini ostaju nekažnjeni.

Smatramo da je, prema podacima u istraženim dokumentima i izvorima, u Brčkom počinjen klasični oblik genocida i zločina protiv čovječnosti nad Bošnjacima i Hrvatima i da oslobađanje glavnih aktera, optuženih za genocid u Brčkom od odgovornosti za genocid predstavlja istinsku devalvaciju nauke, odnosno, međunarodnog prava.

Također, cijenimo da ukoliko se Vojislav Šešelj i Radovan Karadžić, kao i preostali počinioci genocida i zločina u Brčkom adekvatno ne sankcionišu, postoje realne pretpostavke da će nekažnjene fašizoidne snage ponovo, u nekom periodu, aktvirati projekte genocidne i zločinačke politike.

IZVORI I LITERATURA

Arhiv Instituta za istraživanje zločina protiv čovječnosti i međunarodnog prava Univerziteta u Sarajevu (AIIZ):

Dokumentacija Istočno-bosanskog korpusa,

Dokumentacija Glavnog štaba Vojske Republike Srpske,

ICTY

Predmet br. IT-02-54, Izmjenjena optužnica – BiH, Slobodan Milošević, 22. novembar 2002.

Predmet br. IT-95-18/I, Tužilac Suda protiv Radovana Karadžića i Ratka Mladića, Optužnica, juli 1995.

Predmet br. IT-00, Izmjenjena i dopunjena optužnica, Radovan Karadžić, 28. april 2000.

Predmet br. IT-95-5/18-PT, Treća izmjenjena optužnica, Radovan Karadžić, 27. februar 2009.

Predmet br. IT0039-40; Izmjenjena konsolidovana optužnica, Tužilac protiv Biljane Plavšić i Momčila Krajišnika, 7. mart 2002.

Predmet br. IT-00-39-T, Pred Pretresnim vijećem, Momčilo Krajišnik, 27. septembar 2006.

Predmet br. IT0039-40-1-S, Pred Pretresnim vijećem, Biljana Plavšić, 27. februar 2003.

Štampa

Dnevni avaz, 09.04.2006.

Knjige:

Bećir Macić, ZLOČINI PROTIV MIRA, Institut za istraživanje zločina protiv čovječnosti i međunarodnog prava, Sarajevo, 2002.

Dragan Lukač, RATNI ZLOČINI PROTIV MIRA BRČKO 1992-1995., Kulturno društvo “Napredak”, Bosanski Šamac 2000.

Florans Hartman, MIR I KAZNA – TAJNI RATOVI MEĐUNARODNE POLITIKE I PRAVDE, “Filip Višnjjić”, Beograd 2007.

Hamid Deronjić, RAT ZA BRČANSKI KORIDOR, autorsko izdanje, Sarajevo 2008.

Hasan Džanić, KRVAVI BAJRAM U BOSNI – VRIJEME ZLA, Agencija “Saraj”, Brčko 1992.

Jusuf Kadrić, BRČKO – GENOCID I SVJEDOČENJA, Institut za istraživanje zločina protiv čovječnosti i međunarodnog prava, Sarajevo 1998.

Kasim Begić, BOSNA I HERCEGOVINA OD VANCEOVE MISIJE DO DAYTONSKOG SPORAZUMA, Sarajevo 1997.

RATNI ZLOČIN 1992. GODINE NA TUZLANSKOM OKRUGU, Državna Komisija za prikupljanje činjenica o ratnim zločinima Tuzla, autorsko izdanje, Tuzla 1996.

Leo Kuper, GENOCIDE: ITS POLITICIAL USE IN THE TWENTIETH CENTURY (GENOCID – NJEGOVO KORIŠTENJE U POLITIČKE SVRHE U DVADESETOM VIJEKU), Yale University Press, 1981.

Muharem Omerdić, PRILOZI IZUČAVANJA GENOCIDA, EL-KALEM, Sarajevo 1999.

Norman Cigar, ULOGA SRPSKIH ORIJENTALISTA U OPRAVDANJU GENOCIDA NAD MUSLIMANIMA BALKANA, Institut za istraživanje zločina protiv čovječnosti i međunarodnog prava, Bosanski kulturni centar, Sarajevo 2000.

POPIS STANOVNIŠTVA, DOMAĆINSTAVA, STANOVA I POLJOPRIVREDNIH GAZDINSTAVA, Republički zavod za statistiku, Sarajevo 1991.

STANOVNIŠTVO BiH, NARODNOSNI SASTAV PO NASELJIMA, Državni zavod za statistiku, Republika Hrvatska, Zagreb travanj 1995.,

Roj Gutman, SVJEDOK GENOCIDA, Vijeće Kongresa bošnjačkih intelektualaca, Sarajevo 1995.

Smail Čekić, AGRESIJA NA REPUBLIKU BOSNU I HERCEGOVINU, PLANIRANJE, PRIPREME, IZVOĐENJE, Institut za istraživanje zločina protiv čovječnosti i međunarodnog prava, Sarajevo 2004.

Steven L. B. Jensen, GENOCID - SLUČAJEVI, POREĐENJA I SAVREMENE RASPRAVE, Institut za istraživanje zločina protiv čovječnosti i međunarodnog prava, Sarajevo 2007.

“JA SAM ZA RATNU OPCIJU”, Fondacija Istina Pravda Pomirenje, Tuzla 2007.

Tilman Zulh, ETNIČKO ČIŠĆENJE – GENOCID ZA “VELIKU SRBIJU”, Vijeće Kongresa bošnjačkih Intelektualaca, Bosaki kulturni centar, Sarajevo 1996.

------------------------------------------------------------------------------------

Izvori naučnih saznanja:

Institut za istraživanje zločina protiv čovječnosti i međunarodnog prava Univerziteta u Sarajevu

Institut za istraživanje genocida, Kanada

Međunarodni krivični tribunal za područije bivše Jugoslavije

Međunarodni sud pravde

Socijalistička Republika Bosna i Hercegovina, Republički zavod za statistiku: Popis stanovništva, domaćinstava, stanova i poljoprivrednih gazdinstava 1991., Sarajevo, maj 1991. godine.

“Etničko čišćenje” – Genocid za “Veliku Srbiju”, str. 216. Dokumentacija Društva za ugrožene narode (Zbornik radova – Priredio Tilman Zulch), Vijeće Kongresa bošnjačkih intelektualaca, Institut za istraživanje zločina protiv čovječnosti i međunarodnog prava, Bosanski kulturni centar, Sarajevo, 1996.

Norman Cigar, Uloga srpskih orijentalista u opravdanju genocida nad muslimanima Balkana, Institut za istraživanje zločina protiv čovječnosti i međunarodnog prava, Sarajevo, 2000., str. 62.

Leo Kuper, GENOCIDE: ITS POLITICAL USE IN THE TWENTIETH CENTURY (GENOCID–NJEGOVO KORIŠTENJE U POLITIČKE SVRHE U DVADESETOM VIJEKU), Yale University Press, New Haven 1981., p. 84.

„JA SAM ZA RATNU OPCIJU“, Fondacija Istina Pravda Pomirenje, Tuzla, 2007., str. 29.

„Citirano u Smail Čekić, Agresija na Republiku Bosnu i Hercegovinu, knjiga I, str. 502“.

Hamid Deronjić, Rat za brčanski koridor, autorsko izdanje, Sarajevo 2008., str. 7.

Jusuf Kadrić, BRČKO –GENOCID I SVJEDOČENJA, Institut za istraživanje zločina protiv čocječnosti i međunarodnog prava, Sarajevo 1998., str. 34.

„Citirano po J.Kadriću, BRČKO – GENOCID I SVJEDOČENJA, str. br. 10“.

Dok. pr. 536, tabulator 1, transkript predmeta Tužilac protiv Tadića, Predmet br. IT-94-1-T, T. 709-711.

Ibid., T. na str. 718.

Ibid, T. na str. 716.

Ratni zločini u Bosni i Hercegovini, Izvještaj Amnesti Internationalai Helsinki Watch od početka rata u BiH do septembra 1993.godine., Zagreb, 1993. godine, str. 78.

ICTY, Predmet: IT-02-61, paragraf 634.

Kasim I. Begić. Bosna i Hercegovina od Vanceove misije do Daytonskog sporazuma, Bosanska knjiga, Sarajevo 1997., str. 83.

Isto, str. 88, 89, 91, i 93.

Citirano po S.Č., knjiga Agresija na Republiku Bosnu i Hercegovinu, str. 837.

Isto, str. 615/616.

Jusuf Kadrić, BRČKO., str. 27.

ICTY, Predmet: IT-02-61, str. 616.

Dnevni izvejštaj br. 20 od 14.5.92., br. 24 od 18.5.92.

T. Na str. 26968.

Florans Hartman, MIR I KAZNA –TAJNI RATOVI MEĐUNARODNE POLITIKE I PRAVDE, “Filip Višnjić”, Beograd 2007., str. 96.

AIIZ, inv, br. 2-784; Dnevni izvještaj, br. 78, 17. juli 1992. U: Smail Čekić, Agresija na Bosnu i Hercegovinu, Sarajevo 2004., str. 600.

Dnevni avaz, 09.04.2006.

Hamid Deronjić, RAT ZA BRČANSKI KORIDOR, Sarajevo, str. 15.

Dok. Pr. 536, tabulator 1, transkript iz predmeta Tužilac protiv Tadića, predmet br. IT-94-1-T, T. 709-711.

Ibid., T. na star. 710-711.

Dodatak izvještaju o ratnim zločinima u bivšoj Jugoslaviji koji su dostavile Sjedinjene države Vijeću sigurnosti Ujedinjenih nacija, Vol. 3, br. 46, 16. novembar 1992., str. 831. U: Frensis E. Bojl, Genocid, str. 77.

“Citirano po Frensis E. Bojl, Genocid, str. 77“.

Grace Halsell, Women's Bodies a Battlefield in War for „Greater Serbia“, Special Report April/Mai 1993, pages 8-9, in http://www.wrmea.com. 28.7.2009.

Dok. pr. 533, tabulator 1, transkript iz predmeta Tužilac protiv Jelisića, Predmet br. IT-95-10-T, T. Na str. 1792-1793.

Isto, T. Na str. 1716, et seq; T. Na str. 1724-1755.

Jusuf Kadrić, BRČKO - GENOCID I SVJEDOČENJA, Sarajevo 1998., str. 279-280.

Isto, str. 280.

MILOŠEVIĆU DOKAZAN GENOCID U BOSNI – MEĐUPRESUDA HAŠKOG TRIBUNALA SLOBODANU MILOŠEVIĆU OD 16. JUNA 2004., Sarajevo 2007.

(ICTY, Modifikovana izmjenjena optužnica, Predmet br. IT- 03-67).

ICTY, Optužnica protiv Radvana Karadžića, Predmet br. IT-95-5/18-PT

Tilman Zulh, „Etničko čišćenje“ Genocid za „Veliku Srbiju“, Dokumentacija Društva za ugrožene. Sarajevo, januar 1996., str. 106.

Isto, str. 82.

IZVJEŠTAJ TADEUŠA MAZOVJECKOG O STANJU LJUDSKIH PRAVA NA TERITORIJI BIVŠE JUGOSLAVIJEe, E/CN.4<71993/50, 10. februar 1993. godine, Univerzitet u Tuzli, Istraćživačko – dokumentacioni centar, Sarajevo 2007.

Hasan Džanić, KRVAVI BAJRAM U BOSNI - VRIJEME ZLA, Agencija „Saraj“, Brčko 1992, str. 89.

Konferencija „Brčko 92 – Van svake sumnje“, B92, 5. septembar 2008. godine.

Jusuf Kadrić, Brčko, str. 223.

Dok. Pr. 557, tabulator 1 (zapečaćeno), transkript iz predmeta Tužilac protiv Jelisića, Predmet br. IT-95-10-T, T. Na str. na str. 1558.

Roj Gutman, Svjedok genocida, Vijeće Bošnjačkih intelektualaca, Sarajevo 1995., str. 95

Dragan Lukač, RATNI ZLOČINI U OPĆINI BRČKO 1992-1995., Centar za prikupljanje dokumentacije i obradu podataka o Domovinskom ratu – Zagreb-Hrvatska, Kulturno društvo „Napredak“ podružnica Bosanski Šamac 2000., str. 4

Aida Alić, Brčko: Vratiti povjerenje u pravdu: LOKALNO PRAVOSUĐE POD LUPOM: Brčko Distrikt, 30. april 2008, BIRN JUSTICE REPORT http://www.bim.ba/bh/113/10/9795/

Apelacioni sud Brčko Distrikta BiH, Br. SuPk: 167/09, od 13.02.2009.

Aida Alić, Brčko: Vratiti povjerenje u pravdu: LOKALNO PRAVOSUĐE POD LUPOM: Brčko Distrikt, 30. april 2008, BIRN JUSTICE REPORT http://www.bim.ba/bh/113/10/9795/

Međupresuda Haškog tribunala od 16. juna 2004., Miloševiću dokazan genocid u Bosni, paragraph 148.

Jusuf Kadrić, Brčko, str. 183-221.

Ratni zločini u Bosni i Hercegovini, Izvještaj Helsinki Watcha, Odjel Human Rights Watch, II dio, Sarajevo 1993., „ZlLOČINI U ZATOČENIČKIM OBJEKTIMA“, str. 206.

Isto, str. 272

Muharem Omerdić, PRILOZI IZUČAVANJU GENOCIDA, El Kalem, SARAJEVO 1999. str. 182.

Jusuf Kadrić, Brčko, satr. 347.

Jusuf Kadrić, Brčko, str. 272/273.

“Citirano po Bećiru Maciću, Zločini protiv mira, str. 73”.

Akti Vojske Republike Srpske, 1. Posavska brigada, II pješadijski bataljon, od 05.09.1993., br. 0366-0670, od 01.05.1993.. godine 0366-0674 i Komanda Istočno-bosanskog korpusa od 29. 05. 1992, br. 0410-0271.

RATNI ZLOČIN U BOSNI I HERCEGOVINI - Izvještaj Helsinki Watcha, „Zločini u zatočeničkim objektima“, II dio, Sarajevo, 1993., str. 191-209.

Isto, str. 186

AIIZ, inv. br. 4998, Izjava O.H.

Jusuf Kadrić, Brčko, str. 149.

Isto, str.156-161.

Muharem Omerdić, IZUČAVANJE GENOCIDA, El Kalem, SARAJEVO 1999., str. 185.

Isto, str. 182.

Isto, str. 182/183

Isto, str. 183

Isto, str. 183

Jusuf Kadrić, Brčko, str. 275.

RATNI ZLOČIN U BOSNI I HERCEGOVINI, Izvještaj Helsinki Watcha, Odjel Human Rights Watch, II dio, Sarajevo 1993., „Zločin u zatočeničkim logorima“, str. 220-222.

Isto.

Muharem Omerdić, PRILOZI IZUČAVANJU GENOCIDA, El Kalem, SARAJEVO 1999., str. 186.

Isto, str. 187.

Smail Čekić „Agresija na RBIH“, knjiga 2, Institut za istraživanje zločina protiv čovječnosti i međunarodnog prava, Sarajevo, 2004., strana 851.

RATNI ZLOČIN U BOSNI I HERCEGOVINI - Izvještaj Amnesti Internationala Helsinki Watch od početka rata u BiH do septembra 1993. godine., Zagreb, 1993. godine, str. 79, Izjava 37-godišnjeg muškarca

AIIZ izvještaj komande 17. korpusa str. pov. Broj 11/43.460 od 6. Aprila 1996 godine komandi druge vojne oblasti i drugi.

AIIZ, inv. br. 5032, Izjava L.L.

AIIZ, inv. br. 5036, Izjava M.R.

AIIZ, inv. br. 5041, Izjava M.Dž.

AIIZ, inv. br. 5020, Izjava M.A.

Isto, str. 96.

Isto, str. 97/98.

ICTY IT-02-54, paragraf 633-639

Agresija..., str. 39-51; Dnevni izvještaj, br.142/143, 14. septembar 1992, br.144, 15. septembar 1992, br. 146, 17. septembar 1992, br. 147, 18. septembar 1992, br. 149/150, 21. septembar 1992, br. 152, 23. septembar 1992, br. 153, 24. septembar 1992, br. 154, 25. septembar 1992. i br. 158, 29. septembar 1992.; AIIZ, inv. br. 2-793; Press-centar Armije Republike Bosne i Hercegovine, br. 102/02-57, 17. septembar 1992.; Isto, br. 102/02-05-57; Isto, br. 102/02-98, 26. septembra 1992.

AIIZ, inv. br. 2-793; Prva linija , br. 1, str. 12; ICTY, Predmet: Br. IT-02-54-T, paragraf 416.

Arhiv TV BiH, film „Panteri“, Izjava Lj.S.M.

Jusuf Kadrić, Brčko, str. 95/96.

Pored pomenute knjige J. Kadrića, svjedočenja preživjelih iz logora u Brčkom su objavljena u knjizi: „RATNI ZLOČIN 1992. GODINE NA TUZLANSKOM OKRUGU“, knjiga prva, Tuzla 1993. godine, str. 68-77 i „RATNI ZLOČIN NA TUZLANSKOM OKRUGU“, drugo dopunjeno izdanje, Tuzla 1996. godine, str. 83-96.